UCSIA
Prinsstraat 14
B-2000 Antwerpen
marijke.celis@ua.ac.be
Tel. +32 (0)3 265 49 60
Fax +32 (0)3 707 09 31
Global Demographic Trends and Change in Europe

Frans WillekensHet Universitair Centrum Sint-Ignatius Antwerpen (UCSIA) organiseerde in samenwerking met professoren van de Universiteit Antwerpen en de KU Leuven de academische workshop Population Change and Europe: Thinking Beyond the Demographic Divide.

In de marge van dit programma organiseert UCSIA ook een Engelstalige publieke lezing door dr. Frans Willekens, emeritus hoogleraar Demografie aan de Rijksuniversiteit Groningen en lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Hij was tevens directeur van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) in Den Haag. Zijn expertise: demografische modellen, bevolkingsprognoses, analyse en simulatie van levenslopen.

Bevolkingsafname, veroudering en veranderingen in de bevolkingssamenstelling zijn het resultaat van drie demografische ontwikkelingen: vruchtbaarheid, mortaliteit en ook migratie. Deze transities zijn het gevolg van verspreidingsprocessen die op gang worden gebracht door concrete gebeurtenissen en gedijen in specifieke contexten.

Zo ontwikkelen demografische transities zich in samenspraak met wetenschap en technologie, economie, culturele verandering en sociale en politieke processen. Wetenschappelijke ontdekkingen, sociale revoluties of epidemieën kunnen potentieel een grote impact hebben op vruchtbaarheid, mortaliteit en migratie; “potentieel” want mensen moeten bereid zijn om de resultaten van innovatie toe te passen. Wanneer een voldoende groot deel van de bevolking zich aan de verandering aanpast, dan is de verandering niet meer te stoppen. Vanuit maatschappelijk oogpunt is het dan enkel mogelijk om impact te hebben op factoren die deze ontwikkelingen beïnvloeden zoals economische verandering, onderwijs, levensstijl en de balans tussen werk en vrije tijd, maar rechtstreekse beïnvloeding van de demografische tendensen is dan onmogelijk.

De belangrijkste gemeenschappelijke karakteristieken van vruchtbaarheid, mortaliteit en migratie zijn eerst en vooral de microfundering. Bevolkingen veranderen omdat mensen veranderen. Daarnaast zijn demografische tendensen verankerd in lokale contexten en omgevingen; deze context heeft verschillende lagen nl.: het individu (demografische gebeurtenissen zijn levensgebeurtenissen en hangen samen met keuzes en gebeurtenissen in het persoonlijke leven), het gezin (belang van een specifieke gender samenstelling van het gezin kan invloed uitoefenen op vruchtbaarheidscijfers), de gemeenschap (de rol van toegang tot de gezondheidszorg etc.), de natiestaat en de rol van beleidsvorming rond demografische ontwikkelingen en tenslotte het supranationale niveau. In derde instantie zijn demografische ontwikkelingen niet alleen afhankelijk van lokale contexten, maar ook van hun geschiedenis en de procesdynamiek (path-dependence). Vervolgens speelt de wijze waarop nieuwe ideeën zich verspreiden onder de bevolking een rol in deze processen: hoe verspreiden ideeën, opinies, informatie over gezondheid en familieplanning? Tenslotte groeit de persoonlijke autonomie van mensen waardoor hun agentschap en de persoonlijke keuze toeneemt ten nadele van de maatschappelijke controle van structuren.

Wanneer we naar de toekomstige trends in vruchtbaarheid, mortaliteit en ook migratie kijken, dan komen we tot volgende vragen:

  • Gezien de transitie in mortaliteit samenhangt met de manier waarop mensen gradueel de oorzaken van sterfte hebben leren overwinnen (sinds de mens minder sterft door toedoen van oorlogen, hongersnood, natuurgeweld en plagen; stijgt de levensverwachting gradueel met het overwinnen van hart- en vaatziekten, kanker en problemen met de geestelijke gezondheid). Belangrijke vragen voor de toekomst zijn niet alleen hoe kunnen we een gezond leven uitbouwen, maar ook hoe kunnen we de socio-economische ongelijkheden m.b.t. tot gezondheid en sterfte (wereldwijd) terugdringen, en hoe kunnen we gezien de hogere levensverwachting ons pensioenstelsel behouden.
  • Om een oplossing te vinden voor de lage fertiliteitcijfers in Europa is het belangrijk om in de toekomst stil te staan bij de obstakels die mensen er van weerhouden om binnen hun privéleven voor kinderen te kiezen. Het overheidsbeleid zou daarbij meer aandacht kunnen besteden aan een gediversifieerd arbeidsmarktbeleid met meer ruimte voor parttime jobs, de balans tussen arbeid en familieleven en de gendergelijkheid.
  • Terwijl officiële instanties (UN, Eurostat) aangeven dat de net-migratie behouden blijft en vanaf 2050 zou dalen, is het duidelijk dat deze tendensen moeilijk in te schatten zijn en dat mensen omwille van conflicten en natuurrampen, maar ook omwille van mogelijkheden en betere levensomstandigheden zullen blijven migreren naar andere delen van de wereld. Door technologische innovaties wordt internationale mobiliteit ook meer mogelijk gemaakt. Hoe kunnen we best omgaan met het afnemende onderscheid tussen reizen, toerisme en migratie en met de veranderende relatie tussen migratie en ontwikkeling (het landenperspectief zal meer ruimte moeten laten voor een focus op de migranten en de menselijke mogelijkheden)?

Download de presentatie

Bekijk de fotogalerij

Terug naar Bevolkingsverandering in Europa