UCSIA
Prinsstraat 14
B-2000 Antwerpen
marijke.celis@ua.ac.be
Tel. +32 (0)3 265 49 60
Fax +32 (0)3 707 09 31
Wat als uw leerling vluchteling is?
over migratie & diversiteit op school

UCSIA organiseerde samen met Caritas International, op vraag van het Vlaamse ministerie van onderwijs, een studiedag over vluchtelingen op school die gedurende de maanden februari en maart werd aangeboden op drie verschillende locaties (in Gent op 20 februari 2017, in Hasselt op 6 maart 2017 en in Antwerpen op 13 maart 2017) met een bereik van een 150-tal schooldirecteurs en leerkrachten, pedagogische begeleiders en zorgleerkrachten, pastorale begeleiders en leerkrachten godsdienst uit de Vlaamse (overwegend katholieke) scholengemeenschap.

Het programma omvatte een plenair gedeelte waarin duiding werd gegeven bij de vluchtelingencrisis en de werking van Caritas i.v.m. vluchtelingen en migranten en twee panelgesprekken waarin, enerzijds vluchtelingen zelf aan het woord kwamen en anderzijds, vertegenwoordigers van schoolwerkingen en Vlaamse overheidsdiensten.

Op de studiedag in Antwerpen, waaraan de helft van de bereikte doelgroep deelnam, kwam een Palestijn, die inmiddels voor Caritas werkt, zijn levensparcours vertellen (van zijn vlucht tijdens de oorlog in 2008-2009 tot zijn integratie in de Vlaamse maatschappij en zijn huidig engagement voor andere vluchtelingen die hij via Caritas ondersteunt). Een vluchtelinge uit Albanië getuigde van de onrust die het wachten op regularisering in een asielcentrum met zich meebrengt en hoe religie hierin een troost mag zijn.

Vervolgens getuigden een voogd van niet-begeleide minderjarigen, een OKAN-coördinator, een godsdienstleerkracht en een leerkracht gedetacheerd bij Vluchtelingenwerk Vlaanderen van het verschil dat zij kunnen maken vanuit hun respectievelijke functies in de omkadering van leerlingen met specifieke problemen gelinkt aan hun vluchtelingenervaring. Daarbij spelen cultuurverschillen, precaire leefomstandigheden, ouderbetrokkenheid (of -afwezigheid), invulling van vrijetijdsbesteding en vakanties, … een grote rol. Dit heeft repercussies op het welbevinden van jongeren die met trauma hebben af te rekenen en op het niveau van scholing (zonder persoonlijke opvang blijkt het niveau van ASO moeilijk haalbaar).

In de namiddag konden de deelnemers twee workshops volgen uit een aanbod met focus op het stimuleren van ontvankelijkheid ten aanzien van leerlingen met een migratieachtergrond (Caritas) en het vermijden van polarisering via racisme en uitsluiting (UNIA), het creëren van een meer ontvankelijke schoolomgeving (Agentschap Integratie en Inburgering) en het verbeteren van de interculturele communicatie (Orbit), een theologie van de migratie (Orbit) en het bevorderen van de interlevensbeschouwelijke dialoog (Orbit).

Hierbij viel op dat er een groot verschil in ervaring is tussen scholen die reeds langer een migratiepubliek hebben en scholen voor wie deze thematiek zich nu pas stelt n.a.v. de recente vluchtelingencrisis. De uitwisseling tussen leerkrachten met meer en minder ervaring binnen de workshops vormde dan ook een meerwaarde. Niet alleen de persoonlijke omgang met nieuwkomers maar ook de openheid voor diversiteit onder de collega’s bleek problemen te stellen. Er is ook een gebrek aan leerkrachten uit de migratie binnen het personeelsbestand. Vereist dit een categoriaal beleid? Scholen werken anderzijds vaak nog diversiteitsplannen uit terwijl de waarden waarop het schoolreglement is gebaseerd ruim genoeg moeten zijn om de diversiteit te integreren. Ook in de opleiding van toekomstige leerkrachten mag er meer aandacht gaan naar diversiteit op school.

De studiedag in Antwerpen werd afgesloten met een toespraak van een woordvoerster van het ministerie voor onderwijs. Zij schetste hoe het onderwijsbeleid tracht tegemoet te komen aan de noden op vlak van instroom van nieuwkomers. In 2014-15 verdubbelde het aantal anderstalige nieuwkomers in het Vlaamse onderwijs van 1000 naar 2000 leerlingen. Het recht op onderwijs en de leerplicht vereisen opvang in het reguliere onderwijscircuit binnen twee maanden na aankomst. Nieuwkomers krijgen een jaar onthaalonderwijs (onthaalklas in de basisschool, ondersteuning door OKAN-leerkracht in de secundaire school). In 2015-16 nam het aantal nieuwkomers, ten gevolge van de vluchtelingeninstroom, met 2500 leerlingen toe (regionaal verspreid volgens de inplanting van de asielcentra). Nieuwe maatregelen, zoals vervolgcoaches (in aanvulling op het OKAN-traject) en traumabegeleiders (via het CLB), werden van kracht en er kwam structureel overleg tussen de departementen onderwijs en vreemdelingenzaken. Vandaag merken we een vertraging in de toename van nieuwkomers met als gevolg dat tijdelijke opvangcentra sluiten waardoor de betrokken leerlingen genoopt worden van school te veranderen, met de nodige problemen van dien.

Caritas International en UCSIA delen eenzelfde bezorgdheid over dit soort maatschappelijke problematieken waarin sociale rechtvaardigheidsvraagstukken centraal staan en maken het tot hun opdracht om vorming en duiding te verschaffen aan professionele doelgroepen en het brede publiek.

Op vlak van onderwijsvorming organiseert UCSIA jaarlijks studiedagen voor leerkrachten godsdienst (RKG en Islam) en reflectiedagen over onderwijsbeleid (zie overzicht).

Deze studiedag werd in samenspraak met de Vlaamse godsdienstinspecteurs, die de stuurgroep uitmaken voor studiedagen voor godsdienstleerkrachten, uitgewerkt.

Daarnaast werkt UCSIA op regelmatige basis samen met Caritas Vlaanderen rond welzijnsproblematieken in de pastorale zorg.

Wat de vluchtelingen- en migratieproblematiek betreft sloot dit initiatief aan op andere initiatieven die UCSIA in het verleden al programmeerde (zie onder meer de lezing over Leven zonder papieren van juni 2016 en de SCRIBANI-conferentie van juli 2016 over internationale migratie, integratie en sociale rechtvaardigheid in Europa).