UCSIA
Prinsstraat 14
B-2000 Antwerpen
marijke.celis@ua.ac.be
Tel. +32 (0)3 265 49 60
Fax +32 (0)3 707 09 31
Luther anno 2017

Lezing II - Religie, media & propaganda
i.s.m. de Vlaamse Werkgroep Boekgeschiedenis

Book cover Brand Luther

Andrew Pettegree, professor moderne geschiedenis aan de Universiteit van St-Andrews, verzorgde de tweede academische lezing in de UCSIA cyclus gewijd aan de herdenking van 500 jaar reformatie. Daarbij stond de opkomst van de drukpers als vehikel voor ontwikkeling van het handelsmerk Luther centraal. Zonder dit nieuwe medium had Luthers gedachtengoed nooit zo een verspreiding gekend en zonder Luthers geschriften had de drukindustrie in de Duitse landen nooit zo een bloei gekend.

Deze lezing vond plaats op 23 november 2017 en werd georganiseerd i.s.m. de Vlaamse Werkgroep Geschiedenis, voor wie Andrew Pettegree een dag eerder de Miraeus lezing verzorgde over Luther en het boek, voor een publiek van een 80-tal geïnteresseerden, in het Grootseminarie in Brugge. In Antwerpen kon hij rekenen op een opkomst van een 100-tal toehoorders.

Guido Marnef, professor geschiedenis aan de Universiteit van Antwerpen, leidde de eminente onderzoeker, expert in de studie van de reformatie en de geschiedenis van het boek, in. Andrew Pettegree is de bezieler van het St-Andrews Reformation Studies Institute. Hij ontwikkelde het bibliografische onderzoeksinstrument USTC, de ‘Universal Short Title Catalogue’ en schreef toonaangevende werken zoals ‘The Book in the Renaissance’ (2010) en ‘The Invention of News. How the World Came to Know about Itself’ (2014), uitgegeven bij Yale University Press. Zijn lezing is gebaseerd op zijn laatste boek ‘Brand Luther’ (2015, Penguin Press) dat onlangs in het Nederlands werd vertaald (Het merk Luther, 2016, Atlas Contact).

Momenteel Bereidt Andrew Pettegree een nieuwe publicatie voor over de geschiedenis van het boek in de Nederlanden in de gouden eeuw en werkt hij, i.s.m. zijn assistent, Arthur der Weduwen, aan de uitbreiding van de USTC catalogus tot de 17de eeuw. Dit onderzoek vormde het onderwerp van de master class van de volgende dag waaraan een 20-tal studenten van UA en KU Leuven deelnamen.

Andrew Pettegree begon zijn lezing met een verwijzing naar zijn drukke agenda in het kader van het Luther jaar met als hoogtepunt zijn verblijf als ‘artist in residence’ voor een rock opera over Luther in Wittenberg. In interviews met de pers werd hem ondermeer gevraagd of de relatie van Luther met de drukpers te vergelijken is met de verhouding van President Trump tot twitter. Beiden waren snel in het bespelen van de nieuwe media in hun campagnes.

De uitvinding van Gutenberg gaf aanleiding tot de ontwikkeling van het publicatiewezen als nieuwe economische sector in de zestiende eeuw. De markt was behoudsgezind en teerde op een dieet van middeleeuwse bestellers. De grote investeringen, gecombineerd met het lange productieproces en een beperkt aanbod aan nieuw materiaal, deden aanvankelijk veel ondernemers over kop gaan. Luther zorgde voor een tweede adem voor de sector door nieuwe producten voor een nieuw publiek aan te brengen. Hij vernieuwde ook de visuele stijl door beroep te doen op kunstenaars, zoals zijn nauwe vriend, Lucas Cranach, die houtsneden maakte voor titelpagina’s.

Luther werd aldus een vernieuwer van de publicatiesector, wat een streep door de rekening van de Kerk was die stilletjes komaf wilde maken met zijn populariteit. Zijn succes lag in het uitbrengen van populaire religieuze boeken in de landstaal, zoals catechismussen. Luther was een vernieuwer door de wijze waarop hij de publicatiesector voorzag van boeken die de gewone mensen wilden lezen (i.p.v. dure, ontoegankelijke filologische werken). Zijn boeken gaven aanleiding tot publiek debat en emancipatie van het volk.

Buiten de Duitse regio was de publicatie van Luthers boeken verboden en zo ontstond er een illegale handel in Europa, waarbij zijn boeken anoniem of onder pseudoniem werden uitgebracht. Dankzij de opkomst van Calvijn in Genève, kreeg de Protestantse literatuur een boost en konden steden zoals Emden en Antwerpen zich als centra van de boekdrukkunst ontplooien.

In zijn onderzoek besteedt Andrew Pettegree aandacht aan verloren boeken voor alledaags gebruik, zoals de catechismussen van Luther, die meestal niet overleven (de minst gelezen boeken overleven het best). Via onderzoek van catalogi met verwijzingen kan het tracé van deze boeken die zo belangrijk zijn voor een inzicht in de levenswijze van mensen uit vroegere perioden, worden gereconstrueerd.

Dick Wursten, inspecteur-adviseur protestants godsdienstonderwijs Vlaanderen en voorzitter van de Protestantse Cultuurkring Antwerpen, gaf een respons op de lezing, die gebaseerd was op zijn verkenning van de USTC met focus op de Antwerpse publicaties. De censuur van Luthers werk (via de pauselijke bul van juni 1520) ontketende paradoxalerwijze een tsunami aan publicaties van zijn werk, vaak onder een andere naam, waardoor de reële output moeilijk in te schatten is. Alleen al in het jaar 1520 zijn er in Antwerpen vermoedelijk tussen 13 en 19 boeken van zijn hand gepubliceerd door 4 verschillende uitgevers in 3 talen. Er werden ook boekverbrandingen georganiseerd en Augustijnerbroeders vervolgd. ‘Augustijner’ is dan ook verworden tot de roepnaam van verdedigers van Luthers gedachtegoed.