UCSIA
Prinsstraat 14
B-2000 Antwerpen
marijke.celis@ua.ac.be
Tel. +32 (0)3 265 49 60
Fax +32 (0)3 707 09 31
Geloof en maakbaarheid

De studiedag voor leerkrachten rooms-katholieke godsdienst van 6 maart 2018 stond in het teken van de discussie rond geloof en maakbaarheid. Ter voorbereiding aan het programma lazen de deelnemende leerkrachten De geloofsbelijdenis van Borgman, een tekst waarin Borgman dieper ingaat op de thematiek. Hij meen dat het vooruitgangsdenken en het idee dat we de werkelijkheid volledig kunnen beheersen tegenwoordig zo aanwezig zijn in onze cultuur, dat mensen het ontzettend moeilijk hebben wanneer het noodlot toeslaat of de controle verliezen over hun leven. Gelovigen verzetten zich niet alleen tegen dit doorgedreven maakbaarheidsideaal, Borgman meent ook dat de huidige revival en interesse in godsdienst voorkomt uit de antwoorden die deze kan bieden op momenten van verlies en tegenslag. Luc Braeckmans schetste eerst de brede filosofisch – historische achtergrond die Borgman hanteert om te pleiten voor een actuele, theologische vernieuwing.

Een van de gelovige antwoorden op een doorgeslagen vooruitgangsideaal is het vertrouwen en geloof in God. Wanneer gelovigen zeggen “god heeft het zo gewild” dan betekent dit dat men zich overgeeft aan de kracht van God om er uit te komen. Hoewel deze uitspraak op fatalisme (“het zij zo”) kan lijken, wil ze net de christelijke toewijding en overgave verwoorden als ook het verzet tegen het bestaande. In plaats van de maakbaarheid als een neo-liberaal dogma te zien waar individuele handelingen geen antwoord kunnen op bieden, tonen de regisseurs van Demain aan dat er heel wat gebeurt op het terrein (in het onderwijs, de landbouw, het monetaire systeem). Deze lokale initiatieven kunnen uitgroeien tot grote netwerken, tonen de veerkracht van mensen om tegen de stroming in verandering mogelijk te maken; verandering die vertrekt vanuit aanwezige kennis en ervaring (locally rooted) en rekening houdt met de grenzen van het economische systeem, de landbouw, het klimaat (limits to growth). Gelovigen moeten en kunnen dus een balans zoeken tussen overgave aan god en verzet tegen/ verandering van het bestaande. Zoals ook vicaris Bart Paepen aangeeft in zijn lezing rond het verhaal “de stad als voorlopige verblijfplaats”. In dit Bijbelfragment bespreken mensen of ze al dan niet terug moeten keren naar Jeruzalem dan wel of ze een nieuw leven opbouwen in ballingschap. Sommigen geven zich hiervoor over aan God, terwijl anderen zelf iets willen ondernemen. Een derde groep gelovigen gebruikt de verbeelding voor een nieuw antwoord, ze houden vast aan het visioen om ooit terug te keren naar Jerusalem, maar zetten zich tegelijk in voor hun nieuwe omgeving.

Een ander antwoord voor gelovigen is die van steun en verbondenheid. Goedroen Juchtmans vertrekt voor haar bijdrage van ‘het dogma van de zelfredzaamheid’ (Borgman). Hoewel het maakbaarheidsideaal kostbaar is omwille van de mogelijkheid tot verzet en verandering, wordt zelfredzaamheid in bepaalde contexten ,bijvoorbeeld voor mensen in armoede én professionals, vaak ervaren als een ongelukkig ideaal die niet te vertalen is in de praktijk. Het leidt namelijk tot een taboe op afhankelijkheid waarbij mensen worden teruggeworpen op de individuele verantwoordelijkheid (verplichting) om zich zelf waar te maken. Het zelf-doen gaat daarbij voorbij aan de sociale context of positie die mensen innemen, aan de behoeften van steun, zorgzaamheid en gezelligheid.

De aanwezige leerkrachten beluisterden tijdens de studiedag de verschillende impulsen rond geloof en maakbaarheid en bespraken hun ideeën in kleine reflectiegroepen. Ze verrijkten zo hun denken rond de tegenstelling geloof en maakbaarheid; alsook hun eigen aanpak met betrekking tot dit thema in de klas.