Luister nu!
Wil je geen enkele aflevering van Solidariteit Spreekt missen?
Wat voorafging: de U-turn-serie
In 2020 en 2021 publiceerde UCSIA twee boeken waarin Vlaamse experts de pandemie beschouwden als een kans voor een maatschappelijke U-bocht. Vijf jaar later stellen we ons de vraag: is die ommekeer er gekomen?
De realiteit is niet mals. Geopolitieke conflicten, de klimaatcrisis en de opmars van het populisme hebben de hoop op een structurele verandering overschaduwd.
Beluister de vorige afleveringen van Solidariteit Spreekt:
De belofte van een U-bocht
“Tijdens de pandemie waren er mensen die echt hoopten op maatschappelijke verandering. Volgens mij is dat niet gebeurd,” zegt hij. Wat volgens hem wél gebeurde: de bestaande mechanismen van scenariodenken, voorbereid zijn en de toekomst zo voorspelbaar mogelijk willen maken, werden alleen maar versterkt.
Een samenleving die vooruitloopt op rampen
Een centraal thema is de opmars van scenariodenken, dat het klassieke strategisch plannen grotendeels heeft verdrongen. Waar strategisch beleid vroeger vertrok vanuit trends uit het verleden, wordt vandaag steeds vaker gewerkt met mogelijke toekomstige rampen: pandemieën, klimaatcrisissen, oorlogen, cyberaanvallen…
Sinds de pandemie zijn er steeds meer preparedness-plannen. Die ontstaan in een klimaat waarin we het gevoel hebben dat er rampen op komst zijn. Niet alleen met pandemieën, maar ook de klimaatcrisis en de oorlog spelen daar een rol in. Dat creëert een democratisch probleem omdat je in een situatie komt waarin je gemakkelijk kan zeggen dat er nu geen tijd is voor debat, voor checks and balances en voor ethische reflectie.”
Democratie onder druk
Zowel nationale overheden als internationale organisaties investeren intussen volop in preparedness. Nieuwe of aangescherpte draaiboeken, nieuwe structuren, opnieuw geactiveerde risicoprocedures.
“Dat creëert een democratisch probleem,” zegt hij. “Je komt in een situatie waarin het heel gemakkelijk wordt om te zeggen: er is nu geen tijd voor debat, voor checks and balances en voor ethische reflectie.”
Jorgen Stassijns nuanceert: “Als er zoiets gebeurt, moeten dingen snel beslist worden. Wat voor democratisch proces kan je tijdens zo’n uitbraak hebben? Dat is, denk ik, heel moeilijk.” We kunnen ons er wel op voorbereiden. Dat debat zouden we eigenlijk nú moeten voeren, voor een volgende crisis zich aandient.
“Als er zoiets gebeurt, moeten dingen snel beslist worden. Tijdens een crisis, zoals covid, is het heel moeilijk om een diepgaand debat te hebben over een aantal fundamentele waarden. Maar dat is iets wat we nú moeten doen. We moeten niet wachten op een volgende pandemie.”
Een technische blik op een menselijke crisis
Beide gasten erkennen dat de pandemie vooral werd benaderd als een technisch probleem. Virologen, epidemiologen en medische experts kwamen centraal te staan, terwijl er voor ethische vragen – over levenskwaliteit, sociale isolatie, de zwaarte van maatregelen – nauwelijks ruimte was.
“Op de achtergrond spelen diepe ethische vragen die ondertussen niet gesteld worden,” zegt Bert.
Jorgen erkent dat ook de evaluaties achteraf vooral technisch waren: ging de diagnostiek goed, waren er genoeg vaccins, werkte het testbeleid? “Maar waren we solidair genoeg, hadden we de kwetsbare groepen mee? Daar is veel minder naar gekeken.”
De prijs van polarisering
“Tijdens de pandemie is er polarisering ontstaan,” zegt Bert. “Er was geen dialoog tussen mensen die niet mee waren en de groepen die wel achter het beleid stonden.”
Naar een bredere blik op crisisbeleid
Voor Jorgen Stassijns ligt een belangrijke les in het doorbreken van de monocultuur aan expertise. Hij pleit voor adviesorganen waarin verschillende disciplines en sectoren vertegenwoordigd zijn: sociologen, psychologen, ethici, maar ook mensen die dicht bij kwetsbare groepen staan.
Daarnaast is duidelijke en empathische communicatie cruciaal: erkennen dat niet alles zeker is en dat aanbevelingen soms op onvolledige kennis gebaseerd zijn. Als er onzekerheid is, mag die zeker niet verdoezeld worden.
Een laatste uitdaging zijn de moeilijk bereikbare groepen. Hoe betrek je die in je voorbereiding?
Een toekomst met meer dialoog dan controle?
Bert De Munck waarschuwt voor een samenleving die steeds sterker vertrouwt op technocratische oplossingen en surveillancesystemen. Volgens hem is het essentieel dat beleid alternatieve visies blijft toelaten, en dat er ruimte blijft voor tegenstemmen zonder die meteen weg te zetten als irrationeel of gevaarlijk.
Want een samenleving die geen pluraliteit verdraagt, verliest op termijn niet alleen vertrouwen, maar ook veerkracht.
“Wat beschouwen we als een succesvolle aanpak van een pandemie? Is dat weinig mensen die sterven, weinig mensen die ziek worden? Of ervoor zorgen dat de maatschappij blijft draaien? Of dat het welzijn van mensen wordt gerespecteerd? Ook daarover hebben verschillende experts een andere mening. Een viroloog zal zeggen: zo weinig mogelijk virus. Een socioloog zal zeggen: zo veel mogelijk welzijn. Er is geen consensus over hoe we beoordelen of we covid goed hebben aangepakt.”
Wat nemen we mee?
De grootste uitdaging is misschien niet de volgende pandemie, maar de manier waarop we als maatschappij leren omgaan met onzekerheid, meningsverschillen en fundamentele waarden.
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en blijf op de hoogte van nieuwe afleveringen en evenementen!
Beluister de vorige afleveringen van Solidariteit Spreekt:
Wat brengt de toekomst?
In het voorjaar van 2026 organiseert UCSIA de lezingenreeks U-Turn: 5 jaar later waarin we de balans opmaken: heeft de pandemie ons echt veranderd?
Thema’s als eenzaamheid, verslaving, burgerinitiatieven en autoritaire leiders komen aan bod. We blijven zoeken naar hoopvolle perspectieven in een wereld vol uitdagingen.
Meer weten over U-turn: 5 jaar later?
Werkten mee aan deze aflevering
Colofon
Host: Linda De Win
Gasten: Bert De Munck (Universiteit Antwerpen) en Jorgen Stassijns (Sciensano)
Redactie: Kaat Somers en Erik De Bom
Productie: Kaat Somers en Marijke Celis
Communicatie: Marijke Celis
Montage & mixage: AV Inspire
Muziek: Giuseppe Minervini
Stem intro & outro: Gilke Gunst
Linda De Win
Bert De Munck
Bert De Munck is gewoon hoogleraar aan het Departement Geschiedenis van de Universiteit Antwerpen. Hij doceert er onder meer Geschiedenis van de Nieuwe Tijd, Theorie van de Historische Kennis en History of Science and Society. Hij is lid van het Centrum voor Stadsgeschiedenis en het Urban Studies Institute.
Hij publiceerde onlangs het boek How the World Turned into a Laboratory: The Long Road to the COVID-19 Pandemic (Ethics Press, 2025).
Jorgen Stassijns
Jorgen Stassijns is arts, gespecialiseerd in tropische geneeskunde en volksgezondheid. Sinds 1998 werkte hij voor Artsen Zonder Grenzen (AZG) in humanitaire crisissituaties in onder andere Zuid-Soedan, Kenia, Guinee, Siberië, Sierra Leone en België. Tussen 2010 en 2016 was hij malaria-expert voor AZG en daarna specialiseerde hij zich in antimicrobiële resistentie aan het Instituut voor Tropische Geneeskunde en bij AZG.
Sinds 2022 werkt hij als crisiscoördinator bij Sciensano, het nationale instituut voor volksgezondheid, waar hij nauw betrokken was bij de aanpak van de COVID-19-pandemie. Daarnaast is hij coördinator van de Belgische Risk Assessment Group (RAG), die (inter)nationale signalen opvolgt en risicoanalyses uitvoert, en is hij actief betrokken bij de voorbereiding op en aanpak van nationale volksgezondheidscrisissen.
Meer weten over…