Wat betekent rechtvaardigheid in het beheer en gebruik van publieke landbouwgronden?
Hoe kunnen we zorgen voor een leefbaar inkomen voor boeren, betaalbare en gezonde voeding voor iedereen, én respect voor bodem, biodiversiteit en toekomstige generaties?
We onderzoeken hoe een rechtvaardige omgang met publieke landbouwgronden vorm kan krijgen, hoe landbouw en natuur elkaar sterker kunnen ondersteunen, en welke nieuwe samenwerkingen daarvoor nodig zijn. Deze reflecties brengen we in gesprek met inspirerende praktijkvoorbeelden uit het veld.
Publieke landbouwgronden staan daarbij centraal als een mogelijke hefboom voor een lokaal, duurzaam en sociaal rechtvaardig voedselsysteem.
Met bijdragen van onder meer Yves De Maeseneer (KU Leuven), Fien Vansevenant (Zorgband Leie en Schelde) en Elke Rogge (ILVO), en een panelgesprek met vernieuwende initiatieven zoals LinkedFarm, Loof en Bezen, De Tuinen van Stene en De Landgenoten, biedt deze namiddag zowel inhoudelijke verdieping als concrete inspiratie.
Doelgroep
De studiedag richt zich tot een breed, interdisciplinair publiek:
- Academici uit de domeinen filosofie, landbouw-, milieu- en sociale wetenschappen;
- Studenten met interesse in duurzame landbouw, ethiek en beleid;
- Organisaties en beleidsmakers actief rond landbouw, voedsel, milieu, armoede en zorg;
- Landbouwers, coöperaties en burgerinitiatieven die werken aan eerlijke en duurzame voedselmodellen.
Programma
13.00 uur
Onthaal met koffie
13.30 uur
Welkom door Erik De Bom, directeur van UCSIA
Erik opent de studiedag ‘grond voor rechtvaardigheid’ met een beknopte schets van de kernvragen die vandaag richting geven.
Centraal staan de spanningen rond rechtvaardigheid in de (voedsel)transitie met een focus op publieke landbouwgronden:
- Wat is rechtvaardig voor wie duurzaam produceert, en wat is rechtvaardig voor wie duurzaam wil kunnen kopen?
- Welke rol kan publieke grond spelen in pacht, toegang en lokale voedselstrategieën?
- Hoe verbinden we zorg, territorium en voeding zodat publieke voorzieningen mee hefboom worden voor een lokaal voedselsysteem?
- Hoe verzoenen we landbouw en natuur via modellen die economisch haalbaar én sociaal rechtvaardig zijn?
- Welke samenwerkingen zijn nodig om van losse ingrepen naar systeemverandering te gaan?
Hij licht kort toe dat de studiedag theoretische reflecties combineert met inkijk in concrete initiatieven die de rechtvaardige voedseltransitie tastbaar maken, en hij trekt daarbij een duidelijke verbinding met de UCSIA-Solidariteitsacademie.
13.40 uur
Rechtvaardige voedseltransitie? Een ethisch kader
door Yves De Maeseneer (KU Leuven)
De zoektocht naar rechtvaardigheid in de klimaat- en voedseltransitie raakt aan kernvragen van de (milieu)ethiek: de relatie mens-natuur, onze plichten tegenover de huidige samenleving en toekomstige generaties, zorg voor bodem en biodiversiteit, en de kwestie hoe we botsende waarden (zorg, vrijheid, winst, gezondheid, draagkracht,…) afwegen.
Vanuit het begrip ‘milieurechtvaardigheid’ introduceert Yves een kader om deze ethische vragen in hun breedte en complexiteit in beeld te krijgen. Wanneer is een transitie rechtvaardig? Wie draagt de lasten en wie profiteert? Wie zit mee aan tafel wanneer beslissingen worden genomen? Wiens waarden worden erkend en meegenomen? En wie heeft welke verantwoordelijkheid?
Prof. Yves De Maeseneer is coördinator van de Onderzoekseenheid Theologische en comparatieve ethiek, KU Leuven en werkt rond ecologische ethiek vanuit het perspectief van het christendom en andere religies.
14.05 uur
Publieke landbouwgronden rechtvaardig benutten: Verkenning van de verbinding tussen publieke voedselstrategieën en territoriale ontwikkelingskansen binnen ouderenzorg
door Fien Vansevenant (Zorgband Leie en Schelde)
Vanuit een historische focus op de Gentse OCMW-gronden wordt onderzocht hoe de Zorgderij kan fungeren als model voor een duurzame en rechtvaardige transitie op publieke landbouwgrond. Daarbij worden de verschillende belangen en ontbrekende schakels zichtbaar die nodig zijn om een lokaal voedselsysteem effectief te laten functioneren.
Fien Vansevenant is projectmanager zorginnovatie bij Zorgband Leie en Schelde. Daar onderzoekt, experimenteert en managet zij hoe thuiswonende ouderen beter ondersteund kunnen worden binnen een regelluwe omgeving via een pilootproject. Fien heeft daarvoor vooral ontwerpgerichte jobs gedaan bij een groot ingenieursgebouw Arcadis en erna een tijd bij Spark Power, een start-up, die bezig is met duurzame oplossingen voor energie.
14.30 uur
Boer & Natuur – Van generieke maatregelen naar strategische partnerschappen
door Elke Rogge (ILVO)
Hoe kunnen landbouw en natuur echt hand in hand gaan in ons veranderende landschap? Hoe kan het landbouw- en voedselsysteem worden hertekend zodat economische veerkracht, sociale rechtvaardigheid en ecologische duurzaamheid elkaar versterken in plaats van ondermijnen? Hoe kunnen agrarische businessmodellen tegelijk economisch levensvatbaar, ecologisch verantwoord en sociaal rechtvaardig zijn?
Deze keynote zoomt vooral in op verdienmodellen voor biodiversiteit en de uitdagingen die daarbij komen kijken. We houden een pleidooi voor een transitie van algemene beheermaatregelen naar strategische partnerschappen.
Natuur op een landbouwbedrijf is immers meer dan enkel een rekensom. Onderzoek toont aan dat hoewel economische leefbaarheid een cruciale drempel blijft, factoren zoals identiteit, rentmeesterschap en vertrouwen de werkelijke sleutels tot succes zijn. We verlaten het idee dat elk landbouwbedrijf een eiland is en focussen op de noodzaak van een gebiedsgerichte aanpak. Tot slot bekijken we welke kansen het inzetten van publieke gronden binnen dit verhaal biedt.
Dr. Elke Rogge is sinds 2016 wetenschappelijk directeur van de eenheid Landbouw & Maatschappij binnen ILVO. Ze studeerde af als geograaf aan de Universiteit Gent (2001) en behaalde vervolgens een doctoraat aan de KU Leuven rond landschapsperceptie. Sinds 2007 bouwt ze mee aan de groei en inhoudelijke richting van ILVO-L&M, waar ze vandaag een multidisciplinair team van ongeveer 55 onderzoekers leidt. Binnen de eenheid Landbouw & Maatschappij wordt een brede waaier aan thema’s behandelt die focussen op de sociale, economische en ruimtelijke dimensies van landbouw en voedselsystemen.
15.05 uur
Koffiepauze
15.35 uur
Panelgesprek met enkele inspirerende initiatieven
Hélène Janssens van LinkedFarm platformcoöperatie (TBC)
Linked.Farm is een coöperatie (CVBA). Zij willen de korte keten efficiënt en gemeenschappelijk organiseren, samen met alle betrokken actoren: eters, boeren, gemeenschappen (scholen, ziekenhuizen), chefs, horeca zaken, grootkeukens, food bloggers, andere korte keten initiatieven, … Hun coöperatieve wil een open netwerk zijn om kwalitatieve en gezonde voeding van op kleine boerderijen op een eenvoudige manier beschikbaar te maken, voor een eerlijke prijs voor burgers en voor boeren.
Tom Cnudde, Loof en Bezen CSA
Loof & Bezen is een CSA-boerderij waar op biologische wijze groenten, fruit en bloemen worden geteeld. Deelnemers dragen mee de landbouw door vooraf een oogstaandeel te betalen en zelf te komen oogsten. Zo bouwen ze samen aan eerlijk, lokaal voedsel, een gezonde bodem en een duurzame landbouw die gedragen wordt door de gemeenschap. Daarnaast is Loof & Bezen ook een erkende zorgboerderij, waar mensen met een psychische kwetsbaarheid kunnen meewerken op het veld en in het bos. Ontmoeting, wederkerigheid en verbinding met de natuur staan daarbij centraal.
Kathy Belpaeme, De Tuinen van Stene
De Tuinen van Stene is een innovatief voedsel-, landschaps- en landbouwpark van 35 hectare in het Oostendse polderlandschap. Het verenigt duurzame voedselproductie, natuurontwikkeling, recreatie en landbouweducatie op één plek. Het park omvat onder meer de Biopluktuin, waar honderden leden zelf biologische groenten oogsten, een historisch waterweidelandschap, testakkers voor innovatieve teelten en een voedselplatform voor korte keten-initiatieven. Zo vormen de Tuinen van Stene een inspirerend voorbeeld van hoe landbouw, natuur en gemeenschap elkaar kunnen versterken.
De Landgenoten
De Landgenoten is een coöperatie en een stichting die landbouwgrond koopt met het geld van aandeelhouders en schenkers. Zij verhuren die grond aan bioboeren via loopbaanlange contracten. Door boeren een langlopend huurcontract aan te bieden, stimuleren zij de groei van duurzame landbouw in Vlaanderen, verzekeren ze de continuïteit van landbouwbedrijven en beschermen ze de opgebouwde bodemvruchtbaarheid voor de volgende generatie bioboeren. Zij nemen ook grond in beheer of geven advies aan grondeigenaren om hun grond duurzaam te laten bewerken. Bovendien zoeken ze overnemers voor landbouwers die stoppen.
17.00 uur
