Luister nu!
Wil je geen enkele aflevering van Solidariteit Spreekt missen?
Podcastreeks over publieke landbouwgronden
Publieke landbouwgronden zijn gronden van overheden, OCMW’s, kerkfabrieken en andere publieke instellingen. Eeuwenlang zorgden ze voor voedsel, stabiele inkomsten en sociale zekerheid. Vandaag roepen ze nieuwe vragen op: over toegang tot grond, over duurzame voedselvoorziening en over de ruimte die landbouw nog krijgt. Tegelijk bieden ze kansen voor duurzame landbouw, lokale voedselproductie, klimaatadaptatie en sociale initiatieven zoals zorgboerderijen en pluktuinen.
Daarom werkt UCSIA aan een groot project over Publieke landbouwgronden. Met ontmoetingsdagen voor kerkelijke grondeigenaars, de studiedag Grond voor rechtvaardigheid en deze podcastreeks brengen we eigenaars, landbouwers, experten en middenveld samen rond één idee: landbouwgrond als gemeengoed.
Een erfenis uit de middeleeuwen
53.000 hectare landbouwgrond in Vlaanderen is in publieke handen. Dat is 7 % van het totale landbouwareaal. Voor ongeveer 3.600 Vlaamse landbouwers, een op de vijf, zijn die gronden een belangrijke pijler van hun bedrijf. Het grootste deel zit bij OCMW’s en kerkfabrieken. Hun voorlopers financierden in de late middeleeuwen hun zieken- en armenzorg met grondbezit. Vandaag kiezen de eigenaars er steeds vaker voor om de gronden te verkopen: de voorbije twintig jaar daalde het patrimonium van de OCMW’s met 30 % en dat van de kerkfabrieken met gemiddeld 10 %.
Onzekerheid en gebrek aan visie
Voor de landbouwers die erop werken, is dat een onzekere tijd. “Je kan moeilijk verwachten dat een boer die in zulke onzekerheid leeft, volop investeert in die gronden”, zegt Hans Vandermaelen. “Dat doe je niet op grond die je morgen kunt verliezen.”
Wat ontbreekt, is een visie. Eeuwenlang hing de werking van die instellingen af van hun gronden, maar vandaag hebben ze die gewoon geërfd van hun voorgangers en weten ze niet goed meer waarom ze die zouden houden. Tegelijk verwachten we veel van de landbouw en de open ruimte. “Dat is een spagaat die je heel moeilijk kan volhouden vandaag de dag”, zegt Hans.
Een kans, geen sprookje
Toch zien beide gasten kansen. “Het is een godsgeschenk dat we, op het moment dat de landbouwsector voor zo’n grote uitdagingen staat, kunnen vaststellen dat wij een grondaandeel in zoveel bedrijven hebben”, zegt Hans. Als gronden vrijkomen, kunnen overheden kiezen aan wie ze die opnieuw in gebruik geven, en onder welke voorwaarden.
In Mendonk (Gent), bijvoorbeeld, gaf het OCMW vijf hectare vrij via een oproep. Een melkveehouder diende er een voorstel in om kruidenrijk grasland uit te proberen, goed voor de biodiversiteit. Lukt dat, dan doet hij hetzelfde op de rest van zijn land.
Waarom bio?
Voor De Landgenoten is biologische landbouw het vertrekpunt. “Wij zijn opgericht vanuit het idee dat de biologische landbouw in Vlaanderen een groter aandeel verdient”, zegt Petra Tas. Dat betekent geen kunstmest en geen chemisch-synthetische pesticiden, maar teeltrotatie en compost om de bodem vruchtbaar te maken en te houden.
Volgens haar doet dat meer dan voedsel produceren: het draagt bij aan de kwaliteit van het drinkwater, helpt de grond water vast te houden, werkt als buffer bij overstromingen en droogte en is goed voor de biodiversiteit, boven en onder de grond.
Sommige landbouwers gaan nog verder, met struiken, meerjarige gewassen, bloemenranden en bomen in hun bedrijf. Bij publieke besturen is dat anders: “Bio gaan wij nooit afdwingen bij publieke besturen.”
Lange termijn
Petra pleit voor contracten van twintig of dertig jaar: “Vijf jaar is niets. Daar kan je niks mee aanvangen.” De Landgenoten bezit zelf zo’n 75 hectare en ondersteunt ongeveer twintig boerderijen. Petra kijkt ook breder dan de landbouw:
“Dit gaat niet over: ocharme, die boer is een paar hectare kwijt. Dit gaat over: hoe zorgen we voor ons voedsel?”
En de landbouwers zelf? Volgens Hans zijn ze veel bereidwilliger dan je denkt:
“De eerste landbouwer die zijn neus ophaalt voor zo’n langetermijncontract, waar ook wat voorwaarden tegenover staan, die moet ik echt nog tegenkomen.”
Grond als schakel in lokale plannen
Lokale besturen hebben vaak een voedselstrategie, een klimaatplan, een biodiversiteitsplan of een waterplan. Publieke landbouwgrond sluit daar naadloos bij aan, want ze kan bijdragen aan al die doelen tegelijk. “Daar zijn ze zich vaak niet van bewust”, zegt Petra. “Je ziet dat ze wel plannen aan het maken zijn die raken aan die grond, zonder dat ze beseffen: ah ja, we hebben hier eigenlijk iets in handen.”
Volgens Hans zijn veel doelstellingen, van het beheersen van overstromingsrisico’s tot het vrijwaren van de open ruimte, zelfs onmogelijk te realiseren zonder grondbeleid: “Hoe gaan we dat doen zonder grond? Ja, niet.” Het besef daarvan groeit steeds meer.
Meer weten over de podcastreeks Solidariteit Spreekt
Wat brengt de toekomst?
In de twee volgende afleveringen van het seizoen bekijken we aan de hand van bestaande, inspirerende initiatieven hoe de toekomst van zo’n publieke landbouwgrond eruit zou kunnen zien, van zorg en landbouw die samenkomen tot nieuwe samenwerkingen rond grond als gemeengoed.
Wil je dieper graven in dit thema? Op 1 december 2026 organiseren we de studiedag Grond voor rechtvaardigheid in Antwerpen.
Werkten mee aan deze aflevering
Colofon
Host: Linda De Win
Gasten: Petra Tas (De Landgenoten) en Hans Vandermaelen (ILVO)
Redactie: Johanna Greiẞ, Marijke Celis en Erik De Bom
Productie: Marijke Celis en Johanna Greiẞ
Communicatie: Marijke Celis
Montage en mixage: AV Inspire
Muziek: Giuseppe Minervini
Stem intro & outro: Gilke Gunst
Linda De Win
Linda De Win is journalist. Ze werkte meer dan 30 jaar op de VRT-nieuwsdienst, waar ze zich specialiseerde in de verslaggeving van de binnenlandse politiek. Ze werkte voor het Journaal, Terzake en De zevende dag. Van 2006 tot 2021 presenteerde ze het parlementaire programma ‘Villa Politica’.
Petra Tas
Petra Tas is sinds eind 2018 coördinator van De Landgenoten. De Landgenoten is een coöperatie en stichting die twaalf jaar geleden werd opgericht naar buitenlands voorbeeld. Samen met burgers, als aandeelhouders en schenkers, koopt de coöperatie landbouwgrond aan en verhuurt die voor een volledige loopbaan aan bioboeren. Daarnaast adviseert De Landgenoten publieke grondeigenaars die hun gronden anders willen inzetten.
Hans Vandermaelen
Hans Vandermaelen is wetenschappelijk onderzoeker bij het ILVO. Hij werkt rond grondeigendom en grondbeleid en onderzoekt al jaren de rol van publieke gronden in Vlaanderen. Het ILVO, het Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek, is het onderzoeksinstituut van de Vlaamse overheid voor landbouw, visserij en voeding, met enkele honderden medewerkers.