In gesprek met curator Robrecht Neyrinck
Van 2 oktober 2026 tot en met 29 januari 2027 kan je in de expositieruimte van de Bibliotheek van het Ruusbroecgenootschap (Universiteit Antwerpen) de tentoonstelling Acht eeuwen minder bezoeken.
Je ziet er de meest opmerkelijke of onverwachte sporen van Sint-Franciscus en zijn gezellen uit de collectie. Robrecht Neyrinck dook in het rijke collectiemateriaal en cureerde deze unieke expo in opdracht van de Stichting Jezuïetenerfgoed.
De collectie van de bibliotheek werd de afgelopen eeuw grotendeels samengesteld door de jezuïeten die in het Ruusbroecgenootschap werkten. Op welke manier is de franciscaanse traditie daarin aanwezig?
“Het bijzondere aan de collectie van de Bibliotheek van het Ruusbroecgenootschap is de focus op de vroomheidsgeschiedenis van de Lage Landen. Het materiaal overspant de periode van de middeleeuwen tot de moderne tijd”, vertelt Robrecht in de exporuimte van de bibliotheek.
“Het Ruusbroecgenootschap zag het levenslicht in 1925. De stichtende paters-jezuïeten wilden hun eigen orde goed vertegenwoordigd zien op de boekenplanken, maar ze hadden ook interesse in het erfgoed van andere religieuze ordes. Dankzij de bevlogenheid van pater Stracke, de stichter, maar ook van de latere paters en medewerkers van het Ruusbroecgenootschap, is er veel franciscaans materiaal in de rekken en depots van de bibliotheek terug te vinden.”
“Het gaat trouwens niet enkel om oude drukken in verschillende formaten, met de regel van de derde orde of het Testament van Franciscus, maar bijvoorbeeld ook om 15e-eeuwse Latijnse handschriften over het leven van de Assisiër. Ik vond zelfs een handgeschilderde, kundig opgewerkte en ingelijste prent van de heilige Clara terug, die vermoedelijk door clarissenhanden werd vervaardigd.”
Een selectie maken uit die veelheid aan objecten lijkt dan geen sinecure. Hoe heb je het aangepakt?
“Materiaal vinden in de bibliotheek was helemaal geen probleem. Daarom wilden we met Acht eeuwen minder kijken naar de franciscaanse sporen die eigen zijn aan ons jezuïetenerfgoed. De tentoonstelling is opgedeeld in zes zones die telkens een kernbegrip van Franciscus en zijn nalatenschap uitlichten via het collectiemateriaal.”
‘Mens’ schetst het leven van Franciscus als stoffelijke mens. ‘Mystiek’ richt zich op zijn stigmatisatie, zijn invloed op dé mysticus uit de Lage Landen, Jan van Ruusbroec (1293–1381), en op zuster Rumolda (1886–1948), de gestigmatiseerde franciscanes uit Herentals. Foto’s van haar stigmata en zelfs haar pij kunnen we voor het eerst aan het bredere publiek tonen, een unieke gelegenheid. De zone ‘Mede’ vertelt over de ‘bloemetjes’ uit de franciscaanse tuin, waarmee de verschillende ordes binnen de franciscaanse familie bedoeld worden. Met ‘Milieu’ leggen we de link met paus Franciscus, die het Zonnelied als inspiratie gebruikte voor zijn klimaatencycliek Laudato si’ (2015). Bij ‘Minder’ ligt de focus op de kenmerkende armoede-idealen van de orde, en bij ‘Meer’ komt het motto magis van de jezuïeten aan bod.”
“Ter gelegenheid van de verjaardag van Sint-Franciscus’ transitus, zijn sterfdag, willen we hiermee een mooie aanvulling bieden op de talrijke werken die dit jaar verschenen en nog verschijnen. De tentoonstelling, mogelijk gemaakt door de Stichting Jezuïetenerfgoed, toont verrassende objecten en heeft tegelijk die leuke Ruusbroec-twist.” (lacht)
Heb je verhalen, anekdotes of objecten in de collectie ontdekt waarvan je de achtergrond nog niet kende?
“Voor het boek Goddelijke gerechten (2025), waaraan ik samen met professor Tine Van Osselaer werkte, had ik al een stevige duik genomen in de collectie van de bibliotheek. Deze expo gaf me de kans om de verzameling op een heel andere manier te benaderen. Hier stond niet de culinaire geschiedenis centraal, maar de devotiegeschiedenis van de franciscaanse orde in de Lage Landen.
En die collectie groeit trouwens nog steeds aan. Zo verwierven we vorig jaar een prachtige verzameling objecten rond mariale devotie uit het franciscanessenklooster van Herentals. Daarin vond ik drie bijzondere popjes, telkens in de traditionele klederdracht van de orde. Een van de popjes knippert met de ogen zodra je het neerlegt; het kreeg dan ook een plek in de tentoonstelling.
Zulke bronnen doorbreken voor mij het hypervrome en ultradevote beeld dat vaak heerst over religieuze ordes. Soms hebben ze ook gewoon poppen met knipperende ogen die dezelfde kleren dragen. Prachtig, toch?
Verder heeft het Ruusbroecgenootschap collecties die gericht zijn op ‘geleefd geloof’. We bewaren zeker oude bijbels, theologische traktaten en bisschoppelijke voorschriften, maar vaak is het interessanter om te kijken wat er zich in de marge afspeelt. Welke woorden werden in dit missaal weggekrast, of wie krabbelde een mannetje tegenover het titelblad van dat embleemboek?
Een andere bron uit de tentoonstelling, of eigenlijk zijn het er vijf, bestaat uit boekjes van amper 9 op 5 cm met de regel en het testament van Franciscus van Assisi. Minderbroeders stonden bekend om hun streven naar bezitloosheid. Het is daarom opmerkelijk dat er op de eerste pagina’s een inscriptie staat met de toestemming van de overste om het boekje bij zich te dragen. Het neergekrabbelde ‘met orlof’, met toestemming, komt een aantal keer voor op hetzelfde blad. Dat toont mooi aan dat het boekje een aantal opeenvolgende eigenaars had, die telkens bij uitzondering met hun armoede-ideaal mochten breken. Voor de woorden van de heilige uit Assisi konden ze wel eens een oogje dichtknijpen.” (knipoogt)
Robrecht Neyrinck
Robrecht Neyrinck (1998) is sinds januari 2026 bibliotheekmedewerker voor digitalisering in de Bibliotheek van het Ruusbroecgenootschap (Universiteit Antwerpen).
Daarnaast is hij projectcoördinator van Acht eeuwen minder bij UCSIA, in opdracht van de Stichting Jezuïetenerfgoed. Samen met professor Tine Van Osselaer schreef hij in 2025 het boek Goddelijke gerechten. Smullen van religieus erfgoed, ter ere van het eeuwfeest van het Ruusbroecgenootschap.
De tentoonstelling
Van Franciscus’ jeugd in Assisi tot het magis van de jezuïeten: verken de verrassende sporen van Franciscus van Assisi in de collectie van de Bibliotheek van het Ruusbroecgenootschap. Met handschriften, devotieprenten en voor het eerst ook de pij van zuster Rumolda.
Je kan de tentoonstelling nog gratis bezoeken tot 29 januari 2027 in de Bibliotheek van het Ruusbroecgenootschap, Grote Kauwenberg 34, 2000 Antwerpen.
De lezingenreeks
Hoe leeft het gedachtegoed van Franciscus over vrede, armoede en ecologie voort vandaag? UCSIA gaat op zoek naar inzichten en antwoorden in een nieuwe lezingenreeks die aansluit bij de expo.
- Over vrede op 26 november 2026 - een dubbellezing met Barbara Mertens (TAU) en Bénédicte Kusendila (Pax Christi Vlaanderen)
- Over armoede op 10 december 2026 - een webinar (in het Engels) met Neslihan Şenocak (Columbia University)
- Over armoede op 10 december 2026 - een lezing met Pascal Debruyne, docent en onderzoeker (Odisee Hogeschool)
- Over zorg voor de aarde op 17 december 2026 - een dubbellezing met Marianne Ritsema van Eck (Vrije Universiteit Amsterdam) en Karel Ceule (Broederlijk Delen)
Luister naar de audiogids
De audiogids van de tentoonstelling is ook beschikbaar als podcast. In één aflevering neemt hij je mee doorheen het leven van Franciscus, van zijn uitbundige jeugd tot het magis van de jezuïeten.
