IJkpunten in een wereld in flux
De wereld tribaliseert en COVID heeft dat versneld
Koert Debeuf, filosoof, historicus en geopolitiek analist aan de VUB, opende de avond met een brede historische blik. Zijn centrale stelling: wat we vandaag meemaken, is geen toeval en geen breuk. Globalisering en tribalisering wisselen elkaar al eeuwenlang af.
Al sinds 2006 – lang voor COVID – gaan democratie, persvrijheid en globale handel systematisch achteruit. De aanval op het Capitool, de opgang van autoritaire leiders, de terugkeer van handelsmuren: het zijn symptomen van een diepere neerwaartse spiraal.
COVID had die spiraal kunnen doorbreken. In de eerste weken van de pandemie leek er even zoiets als een collectief wakker worden: buren die slingers naar elkaars balkon gooiden om verjaardagen te vieren, applaus voor de zorg, een gevoel van gedeelde kwetsbaarheid.
Maar het tegendeel gebeurde. De lockdowns versterkten de polarisering, de antivaxxersbeweging groeide sneller dan verwacht, en de afwezigheid van fysiek diplomatiek contact – twee jaar lang geen G7, G20 of informele ontmoetingen – heeft diepe sporen nagelaten.
Debeuf maakte dat concreet aan de hand van de fameuze foto van Poetin en Macron aan de lange witte tafel. Die absurde afstand was niet alleen symbolisch: ze weerspiegelde hoe de wereldpolitiek door COVID was geëvolueerd naar wederzijds wantrouwen en verharde overtuigingen. Elf dagen later viel Rusland Oekraïne binnen…
Zijn boodschap voor het publiek was tegelijk nuchter en hoopvol: de uitweg uit tribalisering ligt niet in bewapening, maar in dialoog. En die dialoog begint bij elk van ons, bijvoorbeeld door bewust algoritmes te verstoren en meningen te lezen waarmee we het niet eens zijn.
Media als munitie, doelwit én ontmijner
Maarten Rabaey, al dertig jaar journalist internationale politiek bij De Morgen, bekeek de verschuivingen vanuit een andere maar nauw verbonden invalshoek: die van de pers zelf.
COVID heeft de journalistiek blijvend veranderd. De bruisende nieuwsredactie van vroeger, waar journalisten dagelijks op pad gingen en elke maand iemand in het buitenland zat, maakte plaats voor bureauwerk op afstand. De echte reportage -het gezicht geven aan harde cijfers, het praten met mensen die de oorlog of de crisis van dichtbij meemaken – werd van de ene op de andere dag bijzonder moeilijk.
Precies de plaatsen die die aanwezigheid het meest nodig hadden, vielen daardoor het vaakst uit beeld: conflictgebieden en het Globale Zuiden, waar de VN een regelrechte ‘pandemie aan mensenrechtenschendingen’ vaststelde.
Bovendien zorgde COVID voor een duidelijke knik in het vertrouwen in de media. Journalisten brachten slecht nieuws – lockdowns, verlengingen, nieuwe restricties – en werden door een deel van het publiek als de boodschapper van die maatregelen gezien. Het wantrouwen dat toen ontstond, is sindsdien niet meer volledig verdwenen.
Rabaey schetste hoe media in het huidige grootmachtenconflict in drie rollen tegelijk worden gedrukt.
Als munitie: Rusland verspreidt via professionele propagandisten en gesofisticeerde desinformatiecampagnes valse informatie, niet alleen in eigen land maar ook in Afrika en Europa. Een voorbeeld daarvan is het ontmaskerde netwerk Voice of Europe.
Als doelwit: al meer dan 260 journalisten werden gedood in Gaza en Libanon, terwijl China dit jaar 123 journalisten gevangen houdt. Censuur en beperkte toegang voor de pers zijn geen randfenomenen, maar een bewuste strategie, zowel in autoritaire staten als in conflictgebieden waar onafhankelijke berichtgeving actief wordt onderdrukt.
En als mogelijke ontmijner: samenwerkende onderzoeksredacties zoals OCCRP tonen dat grensoverschrijdende journalistiek wél in staat is machtsmisbruik bloot te leggen.
Hij sloot af met een positief voorbeeld dicht bij huis: DPG Media dat de volledige redactie van de Moscow Times onderdak bood in Amsterdam, vanwaar ze Russische lezers via VPN en satellietkanalen nog altijd bereiken, het moderne equivalent van het Samizdat, de clandestiene krant op carbonpapier die Sovjet-dissidenten van hand tot hand doorgaven buiten de staatscensuur om.
Vragen uit het publiek: Europa, dialoog en hegemonie
De avond eindigde met een levendige vraag-en-antwoordronde. Twee vragen sprongen er daarbij uit.
Luc Cortebeeck, voormalig voorzitter van het ACV, stelde de vraag die velen in de zaal bezighield: wat is nog de rol van Europa?
Debeuf was eerlijk: Europa heeft de voorbije jaren flink wat geloofwaardigheid verloren op het vlak van mensenrechten en internationaal recht, onder meer door zijn dubbelzinnige houding tegenover het conflict in Gaza. Toch gelooft hij dat het kan keren — al vereist dat actie. “Als er één continent is dat het kan doen, zal het Europa zijn”, aldus Debeuf. Hij hoopt dat Europa opnieuw de handschoen opneemt en internationaal recht en mensenrechten centraal stelt.
Rabaey vulde aan dat middelgrote landen — waaronder Europese lidstaten, maar ook Canada — daar samen een actieve rol in kunnen opnemen.
Een ander deelnemer stelde een meer fundamentele vraag: is de huidige wereldwanorde niet gewoon het logische gevolg van het einde van de Amerikaanse unipolaire hegemonie na de Koude Oorlog?
Debeuf nuanceerde: in 2001 voelde de wereld niet aan als een door de VS gedomineerd systeem, maar als een open ruimte vol mogelijkheden. Het was pas later — zeker met Trump — dat het gevoel groeide dat de VS een slechte hegemon zijn geworden. Het idee dat democratie en vrijhandel onlosmakelijk verbonden zijn, bleek veel fragieler dan we dachten.
U-turn: 5 jaar later
Dit was de laatste lezing in de reeks U-turn: 5 jaar later. Daarin gingen we op zoek naar de blijvende impact van de coronaperiode.
Toen COVID-19 uitbrak in 2020, viel onze samenleving stil. Er ontstond ruimte om te dromen over een nieuwe manier van samenleven met meer aandacht voor menselijkheid, solidariteit en sociale rechtvaardigheid.
We zijn nu vijf jaar later. Wat is er overgebleven van deze mooie voornemens?
Bekijk ook de andere lezingen in de reeks:
- Hou (afstand) van elkaar! op 29 januari 2026 met Erika Vlieghe (UZA) en Lindsy Desmet (KU Leuven)
- De verdoofde samenleving op 24 februari 2026 met Maarten Degreef (Sciensano) en Anthony Longo (Universiteit Tilburg)
- Gebundelde krachten op 26 maart 2026 met Wouter Schepers (HIVA) en Nele Vanderhulst (Socius)
Beluister de podcast Solidariteit Spreekt !
In het eerste seizoen van onze podcast Solidariteit Spreekt nemen we een aanloop naar de lezingenreeks U-turn: 5 jaar later.
Journaliste Linda De Win bekeek samen met experts de ontwikkelingen op het gebied van solidariteit, duurzaamheid en toekomstdenken doorheen de lens van de coronatijd.
Ontdek de podcastreeks Solidariteit Spreekt!
- Stadssocioloog Stijn Oosterlynck (Universiteit Antwerpen) en Naima Charkaoui (11.11.11) over solidariteit en internationale samenwerking
- Cathy Macharis (House of Sustainable Transitions - VUB) en Eva Smets (Oxfam België) over duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid
- Bert De Munck (Universiteit Antwerpen) en Jorgen Stassijns (Sciensano) over toekomstdenken
