De lezing zal in het Engels verlopen.
AI en het collectief geheugen
Kan een algoritme bepalen hoe wij onze geschiedenis herinneren?
Conflicten en verzoening na conflicten zijn nauw verweven met de manier waarop we ons het verleden herinneren en hoe het collectieve geheugen wordt heropgebouwd.
Deze processen worden bepaald door machtsverhoudingen en worden in toenemende mate beïnvloed – en mogelijk gemanipuleerd – door nieuwe geheugentechnologieën, met name artificiële intelligentie (AI).
Dit roept dringende ethische vragen op, leidt tot bezorgdheid over rechtvaardigheid en vormt een risico op het ontstaan van nieuwe vormen van conflict.
AI en het verleden
Er wordt veel gesproken over kunstmatige intelligentie (AI) omdat het onze toekomst beïnvloedt, maar de invloed ervan op het verleden – met name op het persoonlijke en collectieve geheugen – is nog grotendeels onontgonnen terrein.
Deze lezing onderzoekt hoe AI en digitale technologieën de traditionele processen van het vormen, reconstrueren en bewaren van herinneringen op hun kop zetten, voortbouwend op de ‘reconstructieve wending’ in de geheugenstudies en de meer recente ‘digitale wending’.
Hoewel AI mogelijkheden biedt om meer inclusieve en toegankelijke vormen van collectief geheugen te bevorderen, brengt het ook aanzienlijke risico’s met zich mee, zoals manipulatie, verdraaiing en vervalsing. De verdraaiing van het geheugen door middel van AI-technologieën opent bovendien de deur naar vormen van cognitieve oorlogsvoering.
Manipulatie, polarisatie en desinformatie
Door verhalen over het verleden subtiel te veranderen, te versterken of te verzinnen, kan AI invloed uitoefenen op hoe individuen en samenlevingen de werkelijkheid, identiteit en historische waarheid waarnemen.
Dit soort manipulatie kan strategisch worden ingezet om gemeenschappen te polariseren, ideologische verdeeldheid te versterken of het vertrouwen in instellingen en gedeelde kennissystemen te ondermijnen.
Wanneer het collectieve geheugen door algoritmische ingrepen onstabiel of omstreden wordt, ontstaat er een vruchtbare bodem voor desinformatiecampagnes die niet alleen inspelen op huidige feiten, maar ook op de fundamenten van de herinnerde ervaring zelf.
In die zin is door AI aangestuurde geheugenvervorming niet louter een ethische of technologische kwestie, maar een geopolitieke, waarbij controle over het geheugen een instrument van invloed en macht wordt.
De 'virtuele getuigenis'
Deze dynamiek wordt geïllustreerd aan de hand van het voorbeeld van de ‘virtuele getuigenis’ in het project ‘New Dimensions in Testimony’ van de USC Shoah Foundation, dat gebruikmaakt van AI-gestuurde holografische technologieën om interactieve getuigenissen te creëren.
Deze systemen simuleren dialoog en aanwezigheid, waardoor gebruikers in contact kunnen komen met weergaven van ervaringen uit het verleden op een manier die de grenzen tussen de geleefde herinnering en de digitale reconstructie ervan doet vervagen.
Meer in het algemeen fungeren AI-systemen – waaronder grote taalmodellen – als mechanismen voor het comprimeren van het verleden door historische kennis te selecteren, samen te vatten en te herformuleren. Daarmee beïnvloeden ze hoe herinneringen worden gevormd, opgeroepen en geïnterpreteerd, terwijl ze redactionele keuzes, mogelijke vooroordelen en het risico van het bevoordelen van dominante of gehomogeniseerde verhalen verankeren.
Over Jasna Ćurković Nimac
Jasna Ćurković Nimac is professor aan het Departement Communicatiewetenschappen van de Katholieke Universiteit van Kroatië.
Daar werd ze in 2024 ook benoemd tot vicerector internationale samenwerking. Ze behaalde haar doctoraat moraaltheologie in 2008 aan de Accademia Alfonsiana in Rome. Haar onderzoek richt zich op ethiek en neuro-ethiek van het geheugen, de impact van nieuwe technologieën en artificiële intelligentie op het individueel en collectief geheugen, en de ethiek van interculturele communicatie.
FUCE-zomerschool
We organiseren deze publiekslezing in het kader van de FUCE-zomerschool.
Het volledige programma is voorbehouden aan de geselecteerde kandidaten.
Je kan wel live of online deelnemen aan deze publiekslezing of het paneldebat MYEurope waarin de zomerschoolstudenten hun dromen en bezorgdheden over Europa zullen delen.
Het Europese humanisme en de opbouw van vrede
De 7e editie van de FUCE-zomerschool nodigt studenten en onderzoekers uit om na te denken over hoe vrede opnieuw een creatief, moreel en cultureel project voor Europa kan worden.
Deze zomerschool biedt bachelorstudenten de kans om in contact te komen met vooraanstaande denkers, de wortels en gevolgen van populisme kritisch te analyseren en innovatieve benaderingen te verkennen om de democratie in de 21e eeuw te versterken.
